Âsâr û Ahyâ’ya Göre İlhanlılar Döneminde Tarımsal Üretim ve Yetiştirme Teknikleri

Abstract

Bu çalışmada İlhanlı dönemi tarihçisi ve devlet adamı Reşîdüddin Fazlullâh-ı Hemedânî’nin Âsâr û Ahyâ adlı eserinde yer alan tarımsal üretim ve yetiştirme teknikleri incelenmiştir. Çalışmanın amacı, farklı coğrafyalara ait tavsiye, gözlem ve rivayetleri bir araya getiren eserdeki tarımsal bilginin niteliğini ve kaynağın İlhanlı dönemi tarım tarihi açısından kullanım sınırlarını belirlemektir. İncelemede iklim, toprak, su ve insan emeği arasındaki ilişkiler de ele alınmıştır. Araştırmada doküman analizi yöntemi kullanılmış ve Îrec Afşar’ın 1989 yılında yayımladığı neşir esas alınmıştır. Eserdeki kayıtlar ürün, yetiştirme tekniği, toprak, su, iklim, tohum muhafazası ve gübreleme bakımından tasnif edilmiştir. Tahıllar, diğer tarla bitkileri, sebzeler, meyveler, çiçekler ve boya bitkileri ayrı gruplar hâlinde değerlendirilmiştir. Buğday, arpa, darı, pirinç ve mısır gibi ürünlerin yetiştirilmesinde sulama usulleri, kuru tarım yöntemleri ve toprak yapısının verime etkisi karşılaştırılmıştır. Kavun ve salatalık örneklerinde ürün çeşitliliği, toprak yorgunluğu, nem dengesi ve tohum dolaşımı incelenmiştir. Eserde farklı coğrafyalara atfedilen uygulamalar ile İlhanlı ülkesine ilişkin bilgiler birbirinden ayrılmış, farklı yüzyıllara ait seyahat anlatılarından tarihsel karşılaştırma amacıyla yararlanılmıştır. İnceleme sonucunda Âsâr û Ahyâ’da ekim zamanı, sulama, kuru tarım, toprak hazırlığı, tohum seçimi, ürünlerin saklanması ve gübrelemeye ilişkin ayrıntılı bilgiler bulunduğu görülmüştür. Eserde gözlem ve tecrübeye dayalı bilgilere yer verildiği, yetiştirme yöntemlerinin iklim ve toprak şartlarına göre farklılaştığı anlaşılmıştır. Hayvan gübresi, kül ve eski toprağın kullanımı ile tohumların seçilmesine, saklanmasına ve korunmasına verilen önem, üretimde uzun vadeli planlamanın gözetildiğine işaret etmiştir. Ancak eserdeki tavsiyeler, rivayetler ve farklı bölgelere ait uygulamalar, İlhanlı ülkesinin tamamında benimsenen ortak tarım usullerinin doğrudan kanıtı olarak değerlendirilmemiştir. Sonuç olarak Âsâr û Ahyâ, İlhanlı döneminde dolaşımda bulunan tarımsal bilginin içeriğini, tasnif biçimini ve teknik özelliklerini incelemeye imkân veren önemli bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Eserin kaynak değeri, teknik ayrıntılarla birlikte bilgilerin ait olduğu coğrafyalar ve aktarılış biçimleri dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu değerlendirme, eserin Orta Çağ İslâm dünyasındaki tarımsal bilgi birikimi içindeki yerini belirginleştirmiştir.