Yüzyıl ortası Türkiye’sinde kentsel dönüşümün edebi anlatıları: Romanlarda bir hafıza mekânı olarak gecekondu

Abstract

Bu makale, 1950’ler ve 1960’larda Türkiye’de hızlanan iç göçün yol açtığı mekânsal ve toplumsal dönüşümleri, dönemin gecekondu temsillerine odaklanan edebiyat üzerinden inceler. Çalışma, edebi anlatıların kırsal kökenli nüfusun kentsel deneyimlerini ve gecekondulara ilişkin mekânsal imgeleri nasıl kurduğunu ve bu temsilin toplumsal belleğin oluşumuna nasıl katkı sağladığını araştırır. Dönemin romanlarını analiz ederek algı, bellek ve toplumsal bağlam üzerinden şekillenen mekânsal deneyimleri ve modernleşme ile kentleşmenin yarattığı sosyo-mekânsal kopuşları ortaya koyar.İlk bölüm, Soğuk Savaş dönemi Türkiye’sinde göçü tetikleyen tarımda makineleşme, kırsal üretim ilişkilerinde ve kaynaklara erişim biçimlerinde yaşanan yapısal dönüşümler, sanayileşme ve artan kent işgücü talebi gibi yapısal etkenleri ve bunların yol açtığı konut krizini ele alır. Bu kriz, bir yanda apartman kültürünün yayılması, diğer yanda gecekonduların çoğalmasıyla ikili bir kentsel yapı üretmiştir. İkinci bölüm ise bu mekânlarda şekillenen kuşakları inceler; gecekonduların mimarlık yazınında sınırlı ele alınmasına karşın edebiyatta çok katmanlı biçimde temsil edildiğini gösterir.Sonuç olarak makale, edebiyatın mekânsal adaletsizlikleri ve kentsel eşitsizlikleri görünür kılan önemli bir kaynak olduğunu; gecekonduları yalnızca barınak değil, dayanışma, kimlik ve aidiyetin kurulduğu birer “bellek mekânı” olarak sunduğunu ileri sürer.