Kâşân Mirimâd Cami (Mescid-i Meydan) Vakfiyelerinin Değerlendirilmesi

Abstract

Bu makalede, Kaşan şehrinde bulunan Mirimâd Cami (Mescid-i Meydan)’a ait 877 (1472-1473) tarihli dört tumar halinde olan vakfiyelerin mali, dini ve mezhep açısından incelenmesi ele alınmaktadır. Cami Selçuklu döneminde inşa edilmiş, Karakoyunlu Sultan Cihânşah’ın veziri Emir İmâdü’d-Devle Mahmûd eş-Şirvânî tarafından onarılarak vakıf haline getirilmiştir. Yapılan literatür taraması sonucunda Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerinin şer’î kayıtları ve mülkiyet düzenlemesi arasındaki vakıf kurumları yeterince ele alınmamıştır. Dolayısıyla bu makalede birincil kaynak olan 877(1472-1473) tarihli vafkiyeler incelenerek iktisadi, idari ve mezhep açısından somut bilgiler sunulmaktadır. Makalede vakfiyeler üzerinden camiye vakfedilen malların çeşitliliği, yönetim birimleri, gelirlerin tahsisi ve harcama amaçları ve vakfın işleyişinde görev alacak personelin belirlenmesi ile bu kişilere ödenecek ücretlerin tanımlanmasına dair açıklamalar üzerinden vakfın şartları ve hangâhda ikamet eden gruplar (fakirler, tasavvuf ehli ve ehl-i bid’at olmayan Müslümanlar) üzerinden toplumsal tabakalar tespit edilebilmektedir. Öte yandan mali ve idari kurumsallaşma yapısı yanında vakfedilen mekanik saat kulesinin astronom ve müneccim Mevlânâ Fahruddin Ali’ye tahsis edilmesi gibi örneklerden ilme önem verildiği görülmektedir. İlmi, idari ve iktisadi unsurlar dışında vakfiyelerde yer alan bilgilerden Safevi yönetimi öncesi Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmenlerinin hakim oldukları topraklarda ortaya çıkan mezhep dönüşümünün ve dini öğretinin kurumsal açıdan değişimi ve nasıl kontrol altında tutulduğuna dair önemli bilgiler sunmaktadır. Sonuç olarak, Mirimâd Cami vakfiyeleri incelendiğinde Karakoyunlu ve Akkoyunlu gibi Türkmen Devletlerinde vakıf kurumlarının benzer işleyişte olduğunu, müesse,din ve mezhep unsurlarının yöneticiler tarafından sosyal kontrolünün nasıl sağlandığını, idari ve iktisadi yapının nasıl yönetildiğini ve düzenlendiğini,vâkıf mülklerini, şartlarını ve vakfın yönetim biçimini, tescili ile vakıf teşkilatının sürdürülebilirliğini,kurumsal çeşitlilik ve toplumsal işlevleri, ele geçirlen toprakların iskanı yanında Türk-İslam kimliğinin yerleşmesini anlayabildiğimiz önemli birincil belgelerdir.