BANKACILIK İÇ DENETİM SÜREÇLERİNDE RİSK ODAKLI KARAR DESTEK MODELİ GELİŞTİRİLMESİ

Abstract

Bankacılık sektöründe iç denetim faaliyetleri, sınırlı kaynakların etkin kullanımını gerektirmekte ve denetçilerin hangi kredi segmentlerini önceliklendirmesi gerektiği kritik bir karar problemi oluşturmaktadır. Bu çalışmada, bankacılık iç denetimi için karar destek amaçlı iki seviyeli hibrit bir sistem geliştirilmiştir. Çalışmada LendingClub platformundan elde edilen ve 1.417.571 kredi kaydı içeren veri seti, BDDK terminolojisi, TCMB döviz kurları ve Türkiye makroekonomik göstergeleri dikkate alınarak Türkiye bankacılık standartlarına uyarlanmıştır. Birinci seviyede, Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinden Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP), TOPSIS ve VIKOR teknikleri kullanılarak 14 kredi segmenti arasından stratejik denetim alanı seçimi gerçekleştirilmiştir. AHP ile subjektif, Entropy yöntemi ile objektif kriter ağırlıkları hesaplanarak hibrit ağırlıklandırma yaklaşımı uygulanmış ve en yüksek TOPSIS skoru (0,7202) ile Borç Birleştirme segmenti öncelikli denetim alanı olarak belirlenmiştir. İkinci seviyede, 778.684 kayıt içeren seçili segment üzerinde XGBoost, Random Forest ve Lojistik Regresyon modelleri GridSearchCV ile optimize edilmiş, en iyi performansı gösteren XGBoost modeli (AUC-ROC: 0,7665) ile Isolation Forest anomali tespiti birleştirilerek hibrit skor füzyonu oluşturulmuştur. Optimal füzyon ağırlıkları %95 denetimli + %5 denetimsiz olarak belirlenmiştir. Örneklem boyutu Cochran formülü ile 133 olarak hesaplanmış, %50 yüksek riskli + %50 temsilci dosya stratejisiyle hibrit örnekleme gerçekleştirilmiş ve SHAP analizi ile model açıklanabilirliği sağlanmıştır. Walk-Forward validasyon ile 2018 yılı verileri üzerinde zamansal performans test edilmiştir. Sonuç olarak, önerilen hibrit sistem, iç denetim süreçlerinde denetçi deneyimine dayalı kararları veri odaklı bir yaklaşıma dönüştürerek rastgele örneklemeye kıyasla kontrollü tek örneklem karşılaştırmasında belirgin biçimde daha yüksek bir risk yakalama kapasitesi sergilemiştir ve banka iç denetim birimlerinin kaynak verimliliğini artırma potansiyelini ortaya koymuştur.