GIDA İŞLETMELERİNDE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK VE GERÇEK MALİYET MUHASEBESİ: OBEZİTE KAYNAKLI DIŞSALLIKLARIN ANALİZİ

Abstract

Küresel gıda endüstrisi, geleneksel finansal tabloların dışında tutulan, özellikle halk sağlığına yönelik önemli düzeyde yüksek ve fiyatlandırılmamış negatif dışsallıklar üretmektedir. Bu hesap verebilirlik açığını ortaya koymak amacıyla çalışma, Gerçek Maliyet Muhasebesi (GMM) perspektifiyle Türkiye'de 1999 ile 2024 yılları arasında artan obezite oranlarının kamu sağlığı harcamaları üzerindeki etkisini araştırmaktadır. Genişletilmiş Dickey Fuller birim kök testleri ve fark alma işlemleriyle gerçekleştirilen zaman serisi analizi, obezite oranları ile enflasyondan arındırılmış reel sağlık harcamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir pozitif ilişki olduğunu ortaya koymuştur; analiz sonucunda p değeri 0,0346 ve açıklayıcılık gücü 0,6854 olarak hesaplanmıştır. Obezite oranının 25 yıllık süreçte yüzde 12,2 seviyesinden yüzde 22,1 seviyesine artış eğilimi göstermesiyle birlikte, reel sağlık harcamalarının yaklaşık on kat artması, insan sermayesinin uğradığı sistematik beşerî sermaye kaybını yansıtmaktadır. Modelde obezitenin iki yıllık gecikmeli etkisini temsil eden 48,04 değerindeki katsayı, gıda sektörünün kamu sağlık sistemi üzerine 2024 yılı fiyatlarıyla yıllık yaklaşık 1,77 milyar TL tutarında gizli bir sağlık maliyeti yüklediğini göstermektedir. Kurumsal izomorfik baskılar ve Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları gibi zorunlu çerçeveler ışığında, bu maliyetler artık işletmeler için ciddi bir yasal ve itibari risk teşkil etmektedir. Sonuç olarak çalışma, gıda şirketlerinin geleneksel muhasebe paradigmalarından sürdürülebilirlik raporlaması ve entegre kâr ve zarar (EKZ) yaklaşımlarına yönelmeleri gerektiğini; söz konusu sağlık dışsallıklarını içselleştirerek gerçek kurumsal sürdürülebilirliklerini ve sosyal hesap verebilirliklerini ortaya koymaları gerektiğini savunmaktadır.