MENKUL KIYMETLER PİYASASINDA İŞLEM BAZLI MANİPÜLASYONLARIN TESPİTİNDE YAPAY ZEKÂ YAKLAŞIMLARI

Abstract

Bu çalışmada, menkul kıymetler piyasalarında gerçekleştirilen işlem bazlı manipülasyonlar literatür incelemesi kapsamında ele alınmıştır. İşlem bazlı manipülasyon türleri ile bu türlerin gerçekleştirilmesinde kullanılan manipülatif işlem örüntüleri sistematik olarak sınıflandırılmıştır. Ayrıca, işlem bazlı manipülasyonların tespitine yönelik literatürde yer alan çalışmalar değerlendirilmiş ve kullanılan yöntemler karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Literatür incelemesi sonucunda çalışmaların genel olarak iki farklı yaklaşım benimsediği belirlenmiştir. Birinci yaklaşım, işlem örüntülerini ve yatırımcı ilişkilerini analiz ederek belirli manipülasyon türlerini doğrudan tespit etmeyi amaçlarken, ikinci yaklaşım manipülasyon sonucunda ortaya çıkan getiri, volatilite, işlem hacmi ve pay senedi devir hızı gibi göstergeleri kullanarak genel manipülasyon tanısı koymaktadır. İncelenen çalışmalar, son yıllarda finansal piyasalarda üretilen veri miktarındaki artışa paralel olarak işlem bazlı manipülasyonların tespitinde makine öğrenmesi, derin öğrenme, grafik sinir ağları ve açıklanabilir yapay zekâ yaklaşımlarının giderek daha yaygın kullanıldığını göstermektedir. Bu çalışma, işlem bazlı manipülasyon türlerini, manipülatif işlem örüntülerini ve literatürde kullanılan tespit yöntemlerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmesi bakımından literatüre katkı sunmaktadır.